اسلام - كه با عقل ومنطق منطبق نمى شد - نرفتند ومسألة اختيار وآزادى بشر را معتزله براي اولين بار در ميان مسلمين عنوان كرده اند ! تازه معتزله نيز اين فكر را از پيش خود ابداع نكرده اند بلكه در اثر معاشرت ومجاورت با ملل ديگر ومخصوصا مسيحيان ، متوجه اين فكر بكر عالي شدند . ادوارد براون مى گويد : ( فن كرمر ، معتقد است فكر آزادى اراده را معبد الجحنى به تقليد وتبعيت از يك إيراني ، موسوم به سنبويه ، در پايان قرن هفتم ميلادي در دمشق ترويج مى كرد ) . ( 1 ) ودر جاى ديگر مى گويد : ( به نظر فن كرمر ، محل تكوين وتكامل معتقدات اين قوم ، دمشق بوده وتحت نفوذ متألهين بيزانس ، على الخصوص ( يحيى دمشقي ) ومريد أو ( ثيود ) و ( رابومزه ) بوده است ( 2 ) . معلوم مى شود به نظر فن كرمر ، آن إيراني هم كه به عقيدة أو ابتدائا فكر آزادى واختيار را به معبد جحنى تلقين كرد ، از فيوضات متألهين مسيحي رومى بهره مند شده است . اگر اين چنين است پس براي بحث در مسائل توحيد ومعاد وبلكه نماز وروزه هم بايد اين چنين ريشه تاريخي جستجو كنيم . وبه هر علت ، اينكه مسلمين متوجه بحث در توحيد ، معاد ، نماز وروزه شدند ، سوابقي است كه اين مباحث در حوزه هاى مسيحي داشته است ! حقيقت اين است كه مستشرقين ، نه صلاحيت تحقيق در عقايد وأفكار اسلامى را دارا مى باشند ونه غالبا حسن نيت آن را . ( 3 ) از آن موقعى كه مسألة قضاء وقدر وجبر واختيار در بين مسلمين مطرح شد ،

--> ( 1 ) - تاريخ أدبيات إيران ، تأليف ادوارد براون ، ج 1 ، ص 413 . ( 2 ) - همان مدرك ، ص 412 . ( 3 ) - انسان وسرنوشت ، ص 110 - 113 ، كتاب عدل الهى ، ص 13 و 14